Zachowek: Czym jest, komu przysługuje i jak go obliczyć?

Polskie prawo spadkowe stara się równoważyć dwie fundamentalne wartości: swobodę testowania (czyli prawo do swobodnego dysponowania swoim majątkiem na wypadek śmierci) oraz ochronę interesów najbliższej rodziny. Zachowek to instytucja, która realizuje tę drugą wartość. Wyjaśniamy, czym jest zachowek i komu przysługuje, jak go obliczyć i kiedy można się go domagać.

Czym jest zachowek i komu przysługuje? Zachowek to instytucja Kodeksu cywilnego

Zachowek to, najprościej mówiąc, roszczenie pieniężne. Przysługuje ono określonym członkom najbliższej rodziny spadkodawcy, gdy zostali pominięci w testamencie. Może też przysługiwać, gdy nie otrzymali należnej im części majątku w formie darowizny, zapisu albo powołania do spadku. Spadkodawca może swobodnie pominąć w testamencie dziecko czy małżonka. Nie odbierze im jednak w ten sposób zachowku.

Nie jest to roszczenie o wydanie konkretnych przedmiotów ze spadku (np. o przyznanie części mieszkania), lecz o zapłatę określonej kwoty przez spadkobierców lub obdarowanych.

Fundament prawny dla tej instytucji znajdziemy w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego (k.c.), który stanowi:

Art. 991. § 1. Zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Z przepisu tego wynikają dwie kluczowe informacje: kto jest uprawniony do zachowku oraz ile wynosi zachowek. Z kolei § 2 tego artykułu dotyczy uprawnionego, który nie dostał należnej mu części majątku w formie darowizny, powołania do spadku ani zapisu. Może on żądać od spadkobiercy sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Komu należy się zachowek? Krąg uprawnionych, którzy mogliby dziedziczyć z ustawy

Prawo do zachowku jest ściśle ograniczone. Zachowek przysługuje tylko tym osobom, które mogłyby dziedziczyć z ustawy, gdyby spadkodawca nie zostawił testamentu (lub gdyby nie dokonał darowizn). Należy jednak podkreślić, że nie każdy spadkobierca ustawowy ma prawo do zachowku.

Krąg osób, którym należy się zachowek, jest wąski i zamknięty. Niezależnie od tego, czy chodzi o zachowek po rodzicach, po małżonku czy po dziecku, prawo do niego mają wyłącznie:

1. Zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki, prawnuki).
2. Małżonek spadkodawcy.
3. Rodzice spadkodawcy.

Czy zachowek może przysługiwać rodzicom, wnukom lub rodzeństwu?

Ważne zastrzeżenie: Prawo do zachowku dla rodziców jest warunkowe. Zachowek może przysługiwać rodzicom tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. W praktyce rodzice mogą dziedziczyć z ustawy dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych, czyli np. nie miał dzieci ani wnuków. Tak samo jest, gdy zstępni nie dochodzą do dziedziczenia, bo np. odrzucili spadek. Zasadą jest bowiem, że zstępni wyprzedzają rodziców w kolejności dziedziczenia.

Podobnie jest z wnukami. Zachowek dla wnuków wchodzi w grę wtedy, gdy ich rodzic (dziecko spadkodawcy) nie dożył otwarcia spadku, odrzucił spadek albo został uznany za niegodnego dziedziczenia. Wnuk wchodzi wówczas w jego miejsce. Prawo do zachowku mają też dzieci wydziedziczonego syna lub córki. Inaczej jest przy zrzeczeniu się dziedziczenia, które co do zasady obejmuje także zstępnych zrzekającego się.

Zachowek nie przysługuje natomiast rodzeństwu spadkodawcy, jego kuzynostwu ani teściom. Rodzeństwo może dziedziczyć z ustawy, ale prawa do zachowku nigdy nie ma.

Wysokość zachowku po rodzicach – ile wynosi zachowek i od czego zależy ułamek?

Jak już wskazano w art. 991 k.c., wysokość zachowku po rodzicach, małżonku czy dziecku jest ułamkiem wartości udziału, który dana osoba otrzymałaby, gdyby miała dziedziczyć na zasadach ustawowych. Punktem wyjścia jest więc udział spadkowy ustalony według przepisów o dziedziczeniu ustawowym.

Kiedy zachowek należy się w wysokości 2/3? Małoletni zstępni i trwała niezdolność do pracy

Wyróżniamy dwie stawki:

• 2/3 (dwie trzecie) wartości udziału ustawowego – dla osób trwale niezdolnych do pracy oraz dla małoletnich zstępnych.
• 1/2 (jedna druga) wartości udziału ustawowego – dla wszystkich pozostałych uprawnionych (np. pełnoletniego, zdolnego do pracy dziecka czy małżonka).

Ile procent wynosi zachowek po rodzicach?

W większości przypadków zachowek to połowa, czyli 50% udziału, jaki dziecko otrzymałoby z ustawy. Dla dziecka małoletniego lub trwale niezdolnego do pracy są to dwie trzecie tego udziału, czyli ok. 66,7%. Przykładowo: dorosły syn, którego udział w spadku wynosiłby 1/4, ma prawo do zachowku równego 1/8 wartości substratu.

Aby ustalić, jak obliczyć zachowek, należy przejść przez kilka etapów. Proces ten nazywa się ustalaniem „substratu zachowku”.

Jak obliczyć zachowek? Obliczenie zachowku po rodzicach krok po kroku

Wartość zachowku to nie jest po prostu ułamek wartości samego mieszkania. Podstawą obliczania zachowku jest tzw. czysta wartość spadku, powiększona o darowizny. Obliczenie zachowku zaczyna się więc od rzetelnej wyceny masy spadkowej.

Czysta wartość spadku – jak wycenić majątek i odliczyć długi?

Krok 1. Ustalenie wartości aktywów spadku Należy spisać i wycenić wszystko, co zmarły posiadał w chwili śmierci. Będzie to np. wartość nieruchomości (mieszkania, domu, działki), samochodu, środków na koncie bankowym, akcji czy obligacji. Wartość majątku ustala się według stanu z chwili otwarcia spadku (dnia śmierci), ale według cen z chwili orzekania o zachowku.

Krok 2. Odjęcie pasywów (długów spadkowych) Od wartości aktywów należy odjąć wszystkie długi spadkowe. Nie zalicza się do nich jednak zapisów zwykłych i poleceń z testamentu. Będą to natomiast np.:

• Niespłacony kredyt hipoteczny obciążający mieszkanie.
• Niezapłacone rachunki.
• Koszty pogrzebu.

Aktywa – Pasywa = Czysta wartość spadku

Substrat zachowku – jak liczyć zachowek po doliczeniu darowizn?

Krok 3. Doliczenie darowizn To kluczowy i często najbardziej konfliktowy etap. Do czystej wartości spadku należy doliczać wartość darowizn dokonanych przez spadkodawcę za życia oraz zapisów windykacyjnych. Darowizny wycenia się według ich stanu z chwili dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku.

Krok 4. Obliczenie udziału i kwoty zachowku Zachowek należy obliczać, mnożąc substrat przez udział spadkowy uprawnionego, a wynik przez 1/2 lub 2/3. Na należny zachowek zalicza się to, co spadkodawca przekazał już na rzecz osoby uprawnionej do zachowku, np. darowiznę. Uprawniony może wtedy żądać już tylko różnicy, czyli otrzyma zachowek w kwocie pomniejszonej o wartość tego, co wcześniej dostał.

Przykład: jak obliczać zachowek w złotówkach, gdy ojciec w testamencie cały swój majątek przepisał żonie?

Zasady najłatwiej zrozumieć na liczbach. Załóżmy, że ojciec zostawił żonę, dorosłego syna i 16-letnią córkę. W testamencie cały swój majątek przepisał żonie, a dzieci zostały pominięte. Oto dane do wyliczenia:

• aktywa: mieszkanie warte 600 000 zł i oszczędności 100 000 zł, razem 700 000 zł,
• długi spadkowe (reszta kredytu i koszty pogrzebu): 100 000 zł,
• czysta wartość spadku: 600 000 zł,
• darowizna działki, która 5 lat przed śmiercią została dokonana na rzecz żony: 300 000 zł,
• substrat zachowku: 900 000 zł.

Kto i komu musi zapłacić zachowek w tym przykładzie?

Gdyby nie było testamentu, żona i dwoje dzieci dziedziczyliby w częściach równych. Udział spadkowy każdego z nich wynosi zatem 1/3, czyli 300 000 zł. Dorosłemu synowi należy się połowa tej kwoty, więc jego zachowek wynosi 150 000 zł. Córka jest małoletnia, dlatego przysługuje jej zachowek w wysokości 2/3 udziału, czyli 200 000 zł. Żona jako jedyna spadkobierczyni musi zapłacić zachowek obojgu dzieciom, łącznie 350 000 zł.

Tak należy liczyć zachowek w typowej sprawie. Narzędzia typu „zachowek kalkulator” dostępne w internecie pomogą w orientacyjnych wyliczeniach. Nie uwzględnią jednak sporów o wycenę nieruchomości ani darowizn otrzymanych wcześniej przez samego uprawnionego. Dlatego zachowek w złotówkach warto zawsze zweryfikować z prawnikiem.

Zachowek od darowizny – kiedy darowizny podlegają doliczeniu do podstawy obliczania zachowku?

Bardzo często spadkodawca, chcąc uniknąć płacenia zachowku, „przepisuje” swój majątek jeszcze za życia. Tak jest np. wtedy, gdy mieszkanie zostało darowane jednemu dziecku i zachowek od mieszkania staje się problemem. Prawo przewidziało taką sytuację.

Zgodnie z art. 993 k.c., przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny (z pewnymi wyjątkami).

• Darowizny dla spadkobierców lub uprawnionych do zachowku: Dolicza się wszystkie darowizny, co do zasady niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane (nawet 30 lat przed śmiercią).
• Darowizny dla osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku: Dolicza się tylko darowizny dokonane nie dawniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy (art. 994 § 1 k.c.).

Nie trzeba natomiast doliczać drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych (np. prezentów urodzinowych). Pomija się także darowizny dokonane ponad 10 lat przed śmiercią na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się ponadto darowizn z czasu, gdy spadkodawca nie miał jeszcze zstępnych. Wyjątkiem jest darowizna dokonana mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. Z kolei przy zachowku dla małżonka pomija się darowizny sprzed zawarcia małżeństwa (art. 994 § 2 i 3 k.c.).

Kto nie musi płacić zachowku? Kiedy zachowek się nie należy – wydziedziczenie a zachowek

Roszczenie o zachowek nie jest bezwzględne. Istnieją sytuacje, w których uprawniony traci swoje prawo. Kto nie musi płacić zachowku? Zachowek się nie należy, gdy osoba uprawniona została skutecznie wydziedziczona, uznana za niegodną dziedziczenia, odrzuciła spadek lub zrzekła się dziedziczenia.

Czy testament może pozbawić prawa do zachowku? Pominąć w testamencie to nie to samo co wydziedziczyć

Samo pominięcie w testamencie nie wystarczy. Jak wskazano wyżej, to właśnie wtedy najczęściej powstaje roszczenie o zachowek. Bliskich może go pozbawić dopiero wydziedziczenie w testamencie. Wydziedziczenie a zachowek to odrębne kwestie. Wydziedziczenia musi dokonać spadkodawca w testamencie, a jego przyczyna musi wynikać z treści tego dokumentu (art. 1009 k.c.).

Z jakich powodów spadkodawca może wydziedziczyć osobę, której przysługiwał zachowek?

Art. 1008 k.c. pozwala na wydziedziczenie tylko z trzech powodów:

• Jeśli uprawniony wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.
• Jeśli dopuścił się względem spadkodawcy lub jego najbliższych umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci.
• Jeśli uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (np. nie udziela pomocy w chorobie, zrywa kontakty).

Osoba, której przysługiwał zachowek, po skutecznym wydziedziczeniu traci to prawo. Uprawnienie to zachowują jednak jej zstępni, np. dzieci wydziedziczonego syna (art. 1011 k.c.). Wydziedziczenie nie wywoła też skutku, jeśli spadkodawca przebaczył uprawnionemu (art. 1010 k.c.).

Gdy uprawniony jest niegodny, odrzucił spadek lub zrzekł się dziedziczenia

1. Została uznana za niegodną dziedziczenia Dzieje się to na mocy orzeczenia sądu, np. jeśli osoba sfałszowała testament lub zabiła spadkodawcę. Niegodnego traktuje się tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Nie może więc dziedziczyć ani żądać zachowku.
2. Odrzuciła spadek Osoba, która odrzuca spadek (np. z powodu długów), automatycznie traci też prawo do zachowku.
3. Zrzekła się dziedziczenia Jest to umowa zawierana za życia spadkodawcy w formie aktu notarialnego. Wymaga ona wizyty u notariusza. Zrzekający się nie będzie dziedziczyć i nie otrzyma zachowku. Zrzeczenie obejmuje co do zasady także jego zstępnych.

Przedawnienie zachowku – w jakim terminie zgłosić roszczenie o zachowek?

Roszczenie o zachowek, jak każde roszczenie majątkowe, ulega przedawnieniu. Jest to jedna z najważniejszych informacji dla uprawnionych.

Zgodnie z art. 1007 k.c., termin ten wynosi 5 lat.

Pytanie jednak, od kiedy liczyć ten termin?

• 5 lat od dnia ogłoszenia testamentu – jeśli roszczenie kierujemy przeciwko spadkobiercy testamentowemu.
• 5 lat od dnia otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy) – jeśli roszczenie kierujemy przeciwko osobie obdarowanej (gdy domagamy się zachowku od darowizny).

Koniec terminu przedawnienia przypada jednak na ostatni dzień roku kalendarzowego (art. 118 k.c.). Przykładowo: jeśli testament ogłoszono 10 marca 2021 r., termin upływa 31 grudnia 2026 r., o ile jego bieg nie został przerwany lub zawieszony. Po upływie tego terminu roszczenie nie znika. Jeśli jednak pozwany (np. spadkobierca) podniesie w sądzie zarzut przedawnienia, sąd oddali powództwo.

Pozew o zachowek – droga sądowa, gdy zapłata nie nastąpi dobrowolnie

Jeśli osoba zobowiązana do zapłaty zachowku (spadkobierca lub obdarowany) nie chce zapłacić dobrowolnie, zwykle pozostaje droga sądowa, czyli pozew o zachowek.

1. Próba polubowna: W pierwszej kolejności warto wystosować do zobowiązanego pisemne wezwanie do zapłaty. Należy w nim precyzyjnie wyliczyć kwotę i wyznaczyć termin na jej uregulowanie.
2. Postępowanie sądowe: Jeśli wezwanie nie przyniesie skutku, należy złożyć pozew o zapłatę do sądu. Właściwy będzie sąd rejonowy lub okręgowy, w zależności od wartości przedmiotu sporu (kwoty, której żądamy).

Postępowania o zachowek, zwłaszcza gdy w grę wchodzi wycena nieruchomości lub doliczanie darowizn, bywają skomplikowane i długotrwałe. Zobowiązany do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności lub rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach obniżenia kwoty (art. 997¹ Kodeksu cywilnego).

Czy w sprawie o zachowek potrzebny jest adwokat? Jak kancelaria pomaga uzyskać zachowek

Przepisy nie wymagają pomocy profesjonalnego pełnomocnika, więc pozew można złożyć samodzielnie. Spory o zapłatę zachowku po rodzicach często wymagają jednak opinii biegłego rzeczoznawcy i rozliczenia darowizn sprzed wielu lat. Trzeba też precyzyjnie ustalić, kto i w jakiej wysokości odpowiada za roszczenie. Doświadczony adwokat lub radca prawny pomoże prawidłowo wyliczyć kwotę i zebrać dowody. Dopilnuje także, by nie minął termin przedawnienia.

Kancelaria specjalizująca się w prawie spadkowym oceni również, czy wydziedziczenie było skuteczne i czy warto najpierw spróbować ugody. Prowadzenie sprawy o zachowek z pomocą profesjonalisty zwiększa szansę, że uda się uzyskać zachowek w pełnej wysokości i sprawnie zakończyć spór.